Gambit trong khai cuộc (GAMBITS)

Trong thế kỷ 19, thời của Morphy và Anderssen, gambit gần như là linh hồn của cờ vua tấn công lãng mạn. Thí Tốt, mở đường, lao vào trung tâm — đó không chỉ là lựa chọn chiến thuật, mà còn là tuyên ngôn về khí phách. Từ chối một gambit, khi ấy, đôi khi còn bị xem như một dấu hiệu “thiếu can đảm, hèn nhát”. Không lạ khi rất nhiều ván cờ từ thời đó có nhịp độ dữ dội, đẹp mắt và đầy cảm xúc.

Ngày nay, gambit vẫn tồn tại, nhưng không còn xuất hiện dày đặc ở đỉnh cao như 10–12 thập kỷ trước. Phòng thủ đã tiến bộ, kỹ năng xử lý thế cờ yếu tốt hơn, sự chính xác của kỳ thủ lẫn engine buộc mọi quyết định hi sinh Tốt phải có cơ sở. Tuy vậy, gambit không biến mất. Nó lặng lẽ hơn, nhưng sắc bén hơn, tinh vi hơn, và xuất hiện trong cả những hệ thống hiện đại.

Phần lớn các gambit không hề bị “bác bỏ”; ngược lại, nhiều hệ thống còn được tinh chỉnh sâu sắc hơn. Chúng ít phổ biến đi một phần vì bên phòng thủ ngày càng biết chấp nhận, rồi trả lại vật chất đúng lúc, làm hạ nhiệt thế tấn công, đưa ván cờ trở về trạng thái “quá yên bình” so với kỳ vọng của người gambit. Nhưng chính điều đó cũng là bài học: ai chơi gambit mà chỉ trông chờ đối thủ sai ngay lập tức thì chưa hiểu hết bản chất của nó.

Vì sao nên chơi gambit?

Gambit, hiểu đúng, không phải là trò liều mạng nhất thời, mà là một cách giao dịch: bạn cho đi vật chất để nhận lại temp, thế chủ động, trung tâm, sự bất cân xứng thế trận và cơ hội tấn công.

Lý do để chơi gambit có thể rất đa dạng:

(1) Giành lợi thế phát triển, dẫn temp. (2) Mở trung tâm, chiếm đường, chủ động chọn cấu trúc thế trận. (3) Trừng phạt sự tham lam hay quá tích cực của đối thủ. (4) Đưa đối thủ vào kiểu thế trận họ không thích, kéo ván cờ về sở trường của mình. (5) Đặt một quân vào vị trí mơ ước (Xe hàng 7, Mã tiền đồn, Tượng chéo dài, v.v.). (6) Tạo áp lực tâm lý — nhất là khi đối thủ không chuẩn bị trước. (7) Đơn giản là để luyện tập cảm giác tấn công, tính toán, và nâng sức chịu đựng trong thế phức tạp.

Sức ép tâm lý và tính thực chiến

Hiệu ứng tâm lý của gambit rất thật. Một nước hiến Tốt bất ngờ có thể khiến đối thủ loay hoay, dù về lý thuyết hệ thống ấy không hoàn toàn vẹn toàn. Như Napier mỉa mai mà chính xác: trong phòng thí nghiệm, nhiều gambit có vẻ chẳng tốt lành, nhưng “trên bàn cờ, mọi gambit đều có vẻ ổn” — vì con người không tính được như máy.

Thế chủ động là tài sản lớn trong cờ hiện đại. Một bên hi sinh Tốt để giành quyền ra đòn, mở đường, giữ Vua đối thủ ở trung tâm, hoặc khai thác bất kỳ điểm yếu nào, thường là bên “dễ chơi hơn”: họ hỏi câu hỏi, đối thủ phải trả lời. Ham giữ Tốt có thể khiến bên phòng thủ rơi vào những thế bí khí, phải chấp nhận nhượng bộ những yếu điểm mà bình thường họ không mắc.

Khi nào nên chơi gambit?

Trong các thế mở, hoặc khi có dấu hiệu: Vua đối thủ còn ở trung tâm, cấu trúc Tốt của họ có điểm yếu, hoặc bạn đã dẫn trước về phát triển, đó là lúc nên cân nhắc một gambit.

Gambit đúng đắn trong khai cuộc thường phải mang lại ít nhất một (tốt hơn là nhiều) yếu tố sau:

Nếu bạn không dùng những ưu thế tạm thời ấy để chuyển hóa thành ưu thế lâu dài (vật chất trở lại, cấu trúc tốt hơn, tấn công bền vững), thì sau khi đối thủ thủ qua được giai đoạn nguy hiểm, bạn chỉ còn lại… thiếu Tốt. Đó là mặt tối của gambit: nếu không hiểu mình đang làm gì, bạn rất dễ trở thành nạn nhân của chính sự mạo hiểm của mình.

Giá trị tương đối của Tốt trong gambit (VALUE)

Có một kinh nghiệm thực chiến: trong thế mở (và nhiều thế nửa mở), một Tốt gambit hợp lý có thể tương đương khoảng 2–3 temp phát triển. Hai nước phát triển mạnh, tấn công đúng chỗ, đôi khi đáng giá hơn giữ một Tốt thừa mà không dùng được.

Dĩ nhiên, đây chỉ là ước lệ. Trong thế kín, temp mất đi không nghiêm trọng như thế mở; trong thế cực sắc, đôi khi một temp còn đáng giá hơn cả một quân. Các con số không phải để tin như chân lý, mà để nhắc rằng đừng xem thường temp và đừng đánh giá thấp việc hi sinh vật chất đúng lúc.

Phòng thủ trước gambit (DEFENDING)

Ngày xưa, chấp nhận gambit gần như là “bổn phận danh dự”. Ngày nay, chấp nhận hay từ chối hoàn toàn tùy thuộc vào yêu cầu thế trận.

Nếu chấp nhận gambit:

• Hãy ý thức rằng bạn đã “nợ” temp và thế chủ động. - Phát triển nhanh, không ôm Tốt bằng mọi giá. - Sẵn sàng trả lại vật chất đúng thời điểm để hoàn toàn hóa giải thế tấn công và giành thế trận vững chắc.

Nếu từ chối gambit: hãy chắc rằng cách từ chối của bạn không làm hỏng phát triển, không dồn quân vào thế bị động hoặc cấu trúc méo mó. Từ chối gambit mà tự trói tay mình còn tệ hơn chấp nhận rồi trả lại vật chất đúng lúc.

Khi đã ăn Tốt, rất nhiều ván thua đến từ việc bên phòng thủ quá tham giữ Tốt, không chịu trả lại khi cần, để rồi bị nghiền nát bởi thế chủ động đang lớn dần ở phía đối thủ.

King’s Gambit và tinh thần gambit cổ điển

King’s Gambit từng là biểu tượng của cờ vua lãng mạn. Blackburne khuyến khích người trẻ cả nhận lẫn phòng thủ hệ thống này vì nó “cho không gian tối đa cho óc sáng tạo và những ván cờ giải trí”. Jan Timman cũng nhắc lại truyền thống ấy: 1.e4 là nước đi của người tấn công; 1.d4 là nước đi của người thiên về thế trận.

Dù vậy, với người đang học cờ, King’s Gambit (và các gambit cổ điển khác) vẫn là “phòng thí nghiệm” quý giá để thực tập cảm giác tấn công, hi sinh, sử dụng đường mở và tốc độ phát triển.

Gambit thế trận (Positional Gambits)

Trong cờ hiện đại, các đại kiện tướng thường ưa chuộng gambit vị trí hơn là các gambit thuần “thí chất” . Khi đó, Tốt (hoặc thậm chí quân) được hi sinh để đổi lấy một thế trận tốt hơn về lâu dài (mất cân bằng): Tốt đối phương bị cô lập, ô yếu, cột mở thuận lợi, cặp Tượng mạnh, hoặc một cấu trúc mà mọi tàn cuộc về sau sẽ nghiêng về phía mình.

Các engine hiện đại vẫn thường đánh giá thấp kiểu gambit này trong những nước đầu, bởi lợi thế của chúng nằm ngoài “tầm nhìn ngắn” ban đầu. Nhưng trong tay kỳ thủ hiểu rõ, chúng rất nguy hiểm: bởi như Ken Smith nói, trong những gambit vị trí, khi cả hai bên đều chơi tốt, người có hiểu biết và kỹ thuật hơn sẽ thắng.