Nhập thành (Castling)

Trong toàn bộ kho kỹ thuật của cờ vua, có lẽ không có nước đi nào cô đặc nhiều ý nghĩa như nước nhập thành. Đó là lần duy nhất trong ván cờ bạn được phép di chuyển hai quân cùng lúc trong một nước đi hợp lệ. Chỉ một động tác, bạn vừa đưa Vua ra khỏi trung tâm đầy hiểm họa, vừa đưa Xe tiến gần trung tâm, và mở đường để hai Xe có thể phối hợp với nhau. Không phải ngẫu nhiên mà Alekhine từng nói: nhập thành là “một nước tấn công” — bởi sau khi nhập thành, tiềm năng hoạt động của Xe tăng lên rõ rệt.

Khi nào nên nhập thành?

Trong đa số ván cờ, đặc biệt khi thế trận có xu hướng mở hoặc nửa mở, việc nhập thành sớm là hợp lý. Khi Vua đã an toàn, bạn có thể yên tâm triển khai kế hoạch, không phải thấp thỏm lo bị chiếu hết giữa trung tâm. Tuy vậy, không nên nhập thành theo kiểu máy móc. Nếu trên bàn cờ đang tồn tại một nhu cầu cấp bách — chặn một mối đe dọa, chiếm một ô chiến lược, giành lại thế chủ động — thì có thể ưu tiên xử lý trước, rồi nhập thành ở nước tiếp theo.

Trì hoãn nhập thành quá lâu là một dạng đánh cược rủi ro; nhưng nhập thành quá sớm trong một thế trận chưa rõ ràng đôi khi cũng là tự “lộ hướng Vua”. Nếu bạn có lợi thế phát triển (hoặc đơn giản là cầm Trắng và đang dẫn temp), bạn có thể trì hoãn nhập thành đôi chút để tận dụng tính năng động. Ngược lại, bên đang yếu hơn, đặc biệt là Đen, thường có nhu cầu nhập thành sớm hơn.

Khi Hậu đã đổi khỏi bàn cờ, yêu cầu nhập thành bớt khắc nghiệt hơn. Có những ván cờ mà chỉ cần đổi Hậu và vài quân nhẹ, Vua có thể tương đối an toàn ở trung tâm hoặc sau một, hai nước điều chỉnh, và nhập thành trở thành lựa chọn, không còn là nghĩa vụ.

An toàn của Vua (King Safety)

Sự an toàn của Vua là điều kiện nền tảng của ván cờ. Trừ khi bạn có bù đắp rõ ràng — thế chủ động, lợi vật chất, ưu thế phát triển và thế trận không thể bị khai thác ngay — một Vua đặt sai chỗ thường là nhược điểm chí mạng.

Trong vài nước đầu, khi các quân đối phương còn chưa phát triển, Vua ở trung tâm chưa hẳn là vấn đề. Nhưng ngay khi đối thủ chiếm được trung tâm, thế trận mở ra, hoặc họ dẫn trước rõ rệt về phát triển, an toàn Vua lập tức trở thành ưu tiên hàng đầu.

Dù ở đâu, Vua thường an toàn nhất khi có Tốt che chắn gần bên — thường là phía sau bức tường Tốt, đôi khi, trong tàn cuộc, có thể chủ động bước lên nhưng vẫn cần cấu trúc hỗ trợ. Lý tưởng là giữ nguyên ba Tốt trước mặt Vua đã nhập thành càng lâu càng tốt. Mỗi nước đẩy Tốt ở đó đều có giá: mở yếu điểm, tạo mục tiêu cho quân đối phương. Nếu buộc phải chọn chỉ còn một Tốt che cho Vua, thì Tốt Mã (g hoặc b) thường là quan trọng nhất cho cấu trúc an toàn.

Nên giữ một số quân gần Vua để hỗ trợ phòng thủ, nhưng chỉ với số lượng tối thiểu cần thiết, để những quân còn lại được tự do tham gia tấn công ở khu vực khác. Sự cân bằng giữa phòng thủ đủ và không lãng phí lực lượng là một nghệ thuật khó học.

Trì hoãn nhập thành (Delayed Castling)

Thông thường, bạn nên nhập thành trong một khoảng thời gian hợp lý của khai cuộc. Nhưng có những ván cờ mà việc trì hoãn nhập thành lại là một quyết định mang tính chiến lược tinh tế.

Bạn có thể tạm giữ Vua ở trung tâm để: nhìn xem đối thủ đặt Vua ở đâu, xem cấu trúc Tốt hai cánh hình thành ra sao, tránh nhập thành đúng vào hướng tấn công đã được chuẩn bị, hoặc chờ thế trận bộc lộ rõ hơn để chọn bên nhập thành có lợi nhất.

Khi ván cờ có xu hướng chuyển nhanh sang tàn cuộc, đặc biệt sau khi đổi Hậu, Vua ở trung tâm lại trở thành tài sản: gần trung tâm, gần Tốt, sẵn sàng tham chiến. Trong một số thế năng động, như John Watson từng nhận xét, không ít kỳ thủ hiện đại sẵn sàng giữ Vua ở trung tâm lâu hơn, thậm chí tạm chậm phát triển, miễn là đạt được các mục tiêu chiến thuật và thế trận cụ thể.

Nhập thành trong thế mở

Trong những thế mở hoặc rất dễ mở, nguyên tắc rất rõ: một Vua kẹt giữa trung tâm là mục tiêu tự nhiên của mọi loại tấn công. Các đường dọc, đường chéo trống trải tạo điều kiện cho Hậu, Xe, Tượng nhắm thẳng vào Vua. Trong hoàn cảnh này, nhập thành sớm gần như là yêu cầu chiến lược.

Nhập thành không chỉ đưa Vua đến nơi an toàn hơn, mà còn đưa Xe lại gần trung tâm, nơi các cột mở (hoặc sắp mở) đang chờ. Nếu đối thủ còn chưa nhập thành, Xe của bạn ở trung tâm có thể lập tức gây sức ép lên Vua họ.

Trong thực tế, Đen thường phải nhập thành sớm hơn Trắng trong thế mở, bởi Đen ít quyền lựa chọn hơn và dễ trở thành mục tiêu nếu chậm tay. Trắng đôi khi có thể trì hoãn để tận dụng lợi temp, nhưng điều đó luôn cần tính toán kỹ.

Nhập thành trong thế kín

Khi trung tâm bị khóa, không có đường mở hướng vào Vua, Vua có thể tạm đứng ở trung tâm mà không quá nguy hiểm. Tuy vậy, nhập thành vẫn có giá trị: giải phóng Xe, hoàn tất phát triển, và chuẩn bị cho việc mở thế sau này.

Giữ Vua đối thủ ở trung tâm

Nếu bạn có thể buộc đối thủ giữ Vua trong trung tâm thêm vài nước, điều đó thường đáng giá hơn một Tốt, đôi khi hơn thế. Một Vua chưa nhập thành khiến đối phương bị ràng buộc: các quân phải ở nhà che chắn, không thể toàn tâm tham gia tấn công.

Nhập thành khác phía (Opposite-side Castling)

Khi hai bên nhập thành khác phía, ván cờ gần như mặc định chuyển sang trạng thái sắc bén. Cả hai có thể đẩy Tốt lên tấn công Vua đối phương mà không phải lo nhiều về việc làm yếu “lá chắn” của chính mình ở cánh kia.

Mục tiêu thường gặp: mở một cột tấn công trực tiếp vào Vua địch. Chừng nào Hậu còn trên bàn, nhập thành khác phía là lời mời gọi một cuộc đua tấn công. Bạn chỉ nên chấp nhận cuộc đua ấy nếu tin rằng đòn công của mình đến nơi trước, hoặc ít nhất là có đủ tài nguyên để không bị phản công đè bẹp.

Nếu cấu trúc Tốt trước mặt Vua của bạn đã có điểm yếu (như Tốt h3/h6), nhập thành khác phía càng nguy hiểm: đối phương có thể khai thác đúng điểm đó để phá vỡ hàng Tốt. Thường thì bên nhập thành cánh vua có Vua an toàn hơn một chút, trong khi bên nhập thành cánh hậu phải mất thêm temp để đưa Vua sang b1/b8. Dẫu vậy, nhập thành dài mang theo một ưu điểm rõ rệt: Xe lập tức xuất hiện ở cột d — nhiều khi rất phù hợp với yêu cầu của thế trận.

Nhập thành ngắn hay dài? (Long vs. Short)

Trong thực tế đỉnh cao, phần lớn các ván cờ kết thúc với việc hai bên nhập thành ngắn. Lý do khá đơn giản: nhập thành cánh vua nhanh hơn (chỉ cần dọn đường cho hai quân), an toàn hơn trong đa số thế trận, và ít tạo ra các yếu điểm chiến lược hơn so với nhập thành dài.

Nhập thành dài đòi hỏi nhiều điều kiện hơn: phải di chuyển thêm Hậu, cần che chắn nhiều ô hơn, Vua dễ nằm trên đường chéo mở nếu Tốt d đã tiến, Tốt a bị treo, và thường cần thêm một temp để đưa Vua vào góc b1/b8 cho an toàn.

Khi cân nhắc bên nhập thành, bạn nên để ý: thế trận quân đối thủ đang tập trung ở cánh nào, các đường mở và nửa mở đang hướng vào đâu, cấu trúc Tốt của mình ở hai bên khác nhau thế nào. Tự nguyện nhập thành vào đúng vùng tập trung hỏa lực của đối thủ thường là kiểu sai lầm không cần engine cũng trừng phạt được.