Phát triển quân (Development)

Người ta từng nói: “Không phát triển còn tốt hơn phát triển sai.” Câu này, dĩ nhiên, không nên hiểu theo nghĩa đen một cách máy móc. Nhưng nó nhắc chúng ta một điều: trong khai cuộc, không phải cứ đưa quân ra là tốt, mà phải phát triển đúng cách, đúng chỗ, đúng ý nghĩa thế trận.

Một bên phát triển quân tốt hơn sẽ thường là bên có nhiều cơ hội hơn: cơ hội tính toán đòn chiến thuật, cơ hội chủ động mở thế, và quan trọng không kém, gây ra cảm giác ngột ngạt trong tâm lý đối thủ. Quân chưa phát triển không tham gia tấn công, và thường cũng phòng thủ chẳng được bao nhiêu. Trong nhiều thế trận thực tế, nếu một bên có năm quân đã phát triển, còn bên kia chỉ có ba, thì về cảm giác thực chiến, bên chậm hơn chẳng khác gì đang “chấp” hai quân.

I. Nguyên tắc chung của phát triển quân

Trong khai cuộc, mọi nước đi không giúp phát triển quân, hoặc không phục vụ trực tiếp cho việc kiểm soát trung tâm và an toàn của Vua, đều cần phải bị nghi ngờ. Một ngoại lệ hợp lý là: nếu nước đi của bạn khiến đối thủ phải tự chơi một nước không phát triển, tức là bạn dùng một nước có ý nghĩa buộc họ lãng phí temp.

Tuy nhiên, nếu đối thủ phạm một sai lầm nghiêm trọng, hoặc để lộ một cơ hội chiến thuật rõ rệt mà bạn có thể trừng phạt ngay, thì nguyên tắc “ưu tiên phát triển” có thể tạm thời gác lại. Lúc đó, ván cờ chuyển trọng tâm sang việc khai thác sai lầm của đối thủ. Như Suėtin nhắc nhở:

Nếu kết thúc khai cuộc mà hệ thống quân của bạn phát triển kém hơn đối thủ chính là tự làm khó mình ở trung cuộc. Một thế trận yếu, quân ì ạch, rất khó chịu nổi bất kỳ cuộc giao chiến nào về sau.

Phát triển nhanh là cần, nhưng chưa đủ. Các nước phát triển phải gắn với một ý tưởng tổng thể: kiểm soát trung tâm, an toàn của Vua, bố cục quân hài hòa và chuẩn bị cho trung cuộc. Chơi “hung hăng” trong khai cuộc mà bỏ qua những nguyên tắc này thường chỉ dẫn đến việc tự mình rơi vào thế bất lợi khi cuộc chiến thật sự bắt đầu.

II. Phát triển như cuộc đấu giành “tự do”

Có thể xem phát triển quân như một cuộc đấu tranh cho sự tự do hoạt động. Bạn muốn các quân của mình có nhiều không gian, nhiều đường đi, nhiều nước tích cực ít nhất phải ngang bằng quân của đối thủ, nếu không muốn nói là phải hơn.

Một quân chưa phát triển là một quân chưa chịu làm việc. Trong thực chiến, nhiều ván thua đến từ việc để quá nhiều quân “đứng ngoài xem trận chiến” trong khi chỉ vài quân còn lại phải gánh cả thế trận.

III. Tốc độ phát triển (Speed)

Trong hầu hết các thế trận mở hoặc linh hoạt, mục tiêu tự nhiên là: đưa toàn bộ quân chủ lực vào trạng thái sẵn sàng trong khoảng 10–15 nước. Nếu sau 15 nước, bạn vẫn còn nhiều quân trên hàng đầu, rất có thể bạn đã phát triển quá chậm.

Rudolf Spielmann từng ước tính: ba nước phát triển hiệu quả có giá trị xấp xỉ một Tốt. Dĩ nhiên, đây là con số ước lệ, nhưng nó gợi mở một cách nhìn: phát triển là một cuộc đua, nhưng không phải đua cho có, mà là đua để các quân đạt vị trí tối ưu trong số temp ít nhất có thể.

Phát triển là vừa chạy đua, vừa chọn đường. Có lúc phải chấp nhận đi thêm một hai temp để quân đến được ô thực sự mạnh, thay vì “phát triển lấy lệ” rồi sau đó lại phải sửa sai.

IV. Thứ tự phát triển (Order)

Câu hỏi quen thuộc: “Tôi nên phát triển quân nào trước?” Một nguyên tắc đơn giản mà hữu ích:

Nếu không có quân nào có “chỗ tốt hiển nhiên”, hãy chọn quân mà sau khi đi xong, bạn vẫn còn nhiều lựa chọn linh hoạt cho các quân khác. Thông thường, bạn nên phát triển quân ở cánh mà bạn định nhập thành trước, bởi việc đảm bảo an toàn cho Vua là ưu tiên chiến lược. Phần lớn các khai cuộc dẫn đến nhập thành cánh vua, nên các quân cánh vua thường được phát triển sớm hơn.

V. Vị trí phát triển (Position)

Tất cả các quân (trừ Xe) đều hoạt động hiệu quả hơn khi gần trung tâm, nơi tầm ảnh hưởng của chúng lan ra nhiều hướng. Vì vậy, phát triển quân cũng là quá trình đưa quân đến những ô có tính năng động cao, đồng thời tôn trọng ba yếu tố: phối hợp, không gian, và kiểm soát ô trọng yếu.

Tránh đặt quân vào những ô mà chúng sẽ bị đuổi bởi Tốt hoặc quân giá trị thấp, khiến bạn phải mất thêm temp để chạy. Tránh phát triển quân theo cách cản trở đường đi tự nhiên của Tốt trung tâm và các quân khác. Chỉ một quân đứng lệch nhịp cũng có thể làm hỏng sự hài hòa toàn bộ thế trận.

VI. Phát triển có mục đích (Purpose)

Phát triển không phải là nghi thức hình thức. Mỗi nước phát triển tốt nên:

(1) Góp phần kiểm soát trung tâm. (2) Hỗ trợ an toàn cho Vua hoặc chuẩn bị nhập thành. (3) Tăng tính năng động của quân, mở ra các khả năng chiến thuật hoặc chiến lược trong tương lai.

Đừng vội xây những kế hoạch phức tạp khi phần lớn quân của bạn còn nằm trên hàng đầu. Hãy đưa chúng vào cuộc trước, rồi hãy nói đến tấn công dài hơi.

VII. Hạn chế đối thủ (Limit Opponent)

Phát triển tốt không chỉ là chăm lo cho quân mình, mà còn là không giúp đối thủ phát triển dễ dàng.

Irving Chernev từng nhận xét rằng kỳ thủ mạnh luôn quan tâm song song tới việc hoàn thiện phát triển của mình và cản trở phát triển của đối thủ. Kiểm soát các cột mở, đường chéo và ô trung tâm để nếu đối thủ phá trung tâm hoặc mở thế, các quân của bạn đã sẵn sàng, còn quân của họ thì không.

VIII. Nguyên tắc kinh điểm “một lần” và các ngoại lệ

Một nguyên tắc kinh điển: trong khai cuộc, cố gắng không di chuyển cùng một quân hai lần, trước khi các quân khác kịp tham gia. Nếu bạn phải làm thế, thường là dấu hiệu cho thấy kế hoạch chưa ổn.

Một số ngoại lệ hợp lý: dùng Mã đi hai lần để chiếm ô trung tâm mạnh; đi lại quân để trừng phạt sai lầm đối thủ; hoặc chuyển quân đến vị trí thực sự tối ưu. Điều quan trọng là: nếu đã tốn thêm temp cho một quân, thì kết quả phải xứng đáng.

IX. Quân nhẹ, Tượng, Hậu và Xe

Quân nhẹ thường nên được phát triển trước quân nặng. Nguyên tắc “knights before bishops” không phải là luật cứng, nhưng phản ánh một thực tế: Mã chậm hơn, ít lựa chọn hơn, nên thường cần được đưa ra trước; Tượng linh hoạt hơn, có thể chờ xem cấu trúc Tốt rồi mới chọn đường chéo thích hợp.

Tượng nên được đặt trên các đường chéo mở hoặc chuẩn bị mở; việc lên Tượng b5/g5 vô cớ dễ trở thành mục tiêu để đối thủ đuổi, khiến bạn mất temp. Hậu, trong đa số trường hợp, không nên ra sớm. Hậu ra sớm dễ bị tấn công, buộc phải chạy, mất temp và làm chậm phát triển các quân khác. Khi thế trận dần rõ ràng, Hậu thường được phát triển gần trung tâm, trên các ô an toàn như Qe2, Qd2, Qb3, v.v., với mục đích nối Xe và hỗ trợ kiểm soát trung tâm.

Xe là những quân thường “tỉnh giấc” sau cùng: khi các quân khác rời khỏi hàng đầu và Vua đã nhập thành, hai Xe được nối với nhau — dấu hiệu tự nhiên cho thấy khai cuộc cơ bản hoàn thành. Từ đó, Xe nên tìm đến các cột mở, bán mở, hoặc hỗ trợ trung tâm và cánh mà bạn dự định mở thế.

X. Nước đi quân Tốt và phát triển quân khác

Tốt yếu hơn quân, nên mỗi nước Tốt trong khai cuộc phải biện minh được bằng ý nghĩa thế trận: giải phóng quân, kiểm soát trung tâm, hoặc ngăn cản phát triển của đối thủ. Quá nhiều nước Tốt đồng nghĩa với lãng phí temp và tạo điểm yếu.

Tốt không nên chắn đường các quân cần hoạt động; cũng không nên đẩy quá cao quá sớm khiến cấu trúc thế trận bị yếu. Mọi quyết định về Tốt cần gắn với toàn cục, không chỉ với một ý đồ cục bộ.

XI. Temp trong phát triển

Trong khai cuộc, temp là đơn vị của tính năng động. Biết sử dụng temp hiệu quả nghĩa là biết cách phát triển quân mà không lãng phí nước.

Trong thế mở, lợi temp thường cực kỳ quan trọng, vì nó cho phép quân của bạn xâm nhập vào thế trận đối thủ trước khi họ kịp hoàn thiện hệ thống phòng thủ. Trong thế kín, mất một temp đôi khi chấp nhận được. Nhưng về nguyên tắc, mỗi nước đi nên tiến gần hơn tới việc hoàn thiện phát triển và cải thiện thế trận.

Nếu bạn dẫn trước rõ rệt về phát triển trong một thế mở hoặc nửa mở, bạn phải nghĩ ngay đến việc mở đường, mở cột, mở trung tâm, tạo sức ép trước khi đối thủ kịp bắt nhịp. Nếu không chuyển được lợi thế phát triển thành ưu thế lâu dài (vật chất, cấu trúc Tốt tốt hơn, cặp Tượng, điểm yếu vĩnh viễn, v.v.), lợi temp của bạn sẽ trôi qua vô ích.