Trắng và Đen
Trong khai cuộc, bên Trắng có lợi thế tự nhiên nhờ quyền đi trước. Dĩ nhiên, lợi thế này thường dần mất đi khi ván cờ bước vào trung cuộc, nhưng trong giai đoạn đầu, nó mang lại những khác biệt rất rõ. Chính vì vậy, cách tiếp cận khai cuộc của Trắng và Đen thường không giống nhau — tất cả đều bắt nguồn từ quyền di chuyển đầu tiên.
Định nghĩa
Trong cờ vua, Trắng luôn được quyền đi trước. Đây là yếu tố duy nhất khiến hai bên không hoàn toàn bình đẳng ngay từ nước đầu tiên.
Thống kê cho thấy: trong mỗi mười ván cờ giữa các Đại kiện tướng, Trắng thắng khoảng 3 ván, hòa 5, và thua 2. Đại kiện tướng Larry Kaufman, trong bài viết The Evaluation of Material Imbalances đăng trên Chess Life (tháng 3 năm 1999), đã ước tính rằng lợi thế “đi trước” của Trắng tương đương khoảng 40 điểm Elo. Sau này, ông bổ sung trong một email:
Nhận xét
“Con số ấy vẫn hợp lý, nhưng giá trị của lợi thế Trắng tăng dần theo trình độ người chơi. Với các Đại kiện tướng, khoảng 40 là đúng; với các kiện tướng bình thường thì tầm 30; còn với những người tranh ngôi vô địch thế giới, khoảng 45. Tôi không có dữ liệu về người chơi nghiệp dư hay mới học.” — Larry Kaufman
Tóm tắt
Lợi thế của Trắng tăng theo trình độ người chơi: người càng mạnh, họ càng biết cách khai thác quyền đi trước để tạo áp lực sớm.
Nhà nghiên cứu Mark E. Glickman, trong bài Chess Rating Systems (American Chess Journal, số 3), cũng từng tính toán rằng khả năng thắng của Trắng cao hơn 1,56 lần so với Đen.
Lợi thế và giới hạn của Trắng
Vì được đi trước, Trắng có thể mắc vài sai số nhỏ trong giai đoạn đầu mà chưa bị trừng phạt ngay. Trắng có quyền chiếm lĩnh không gian trước, phát triển quân nhanh hơn, và chủ động chọn hướng chơi. Từ lợi thế ấy, Trắng nên tìm kiếm một ưu thế thực sự trong khai cuộc, chẳng hạn tạo cấu trúc Tốt tốt hơn, hoặc triển khai nhanh để tấn công khi đối thủ chưa sẵn sàng phòng thủ.
Quan trọng
Nếu Trắng không tận dụng được ưu thế nhỏ của nước đi đầu, lợi thế ấy sẽ tan biến nhanh chóng và thế cờ trở lại cân bằng.
Đen và con đường cân bằng
Đối với Đen, nhiệm vụ đầu tiên không phải là phản công, mà là đưa thế cờ về trạng thái cân bằng. Chơi Đen khó thắng hơn, bởi một sai lầm nhỏ trong vài nước đầu có thể dẫn đến thế yếu ngay lập tức. Nếu muốn thắng, Đen phải tránh các thế đối xứng và chấp nhận rủi ro có tính toán.
Nhận xét
“Bước ngoặt trong sự nghiệp của tôi đến khi tôi nhận ra rằng: Đen cũng nên chơi để thắng, chứ không chỉ cố gắng để hòa.” — Bobby Fischer (Chess Life, 3/2008)
Tâm lý giữa hai màu quân
Bên cạnh chiến thuật và chiến lược, cờ vua còn là trò chơi của tâm lý. Đại kiện tướng Viktor Korchnoi từng viết trong My Best Games, Vol. 2:
Nhận xét
“Theo một nghĩa nào đó, tâm lý khi cầm Đen dễ chịu hơn. Trắng buộc phải tấn công, còn Đen chỉ cần phòng thủ để đạt thế cân bằng. Trong phòng thủ, người cầm Đen thường giữ được sự bình tĩnh hơn đối thủ.”
Ý Tưởng
Áp lực tấn công đôi khi khiến người cầm Trắng tự đẩy mình vào thế rủi ro. Trong khi đó, người cầm Đen có thể chờ đợi, phản công đúng lúc, và khiến đối thủ mắc sai lầm.
Về các khai cuộc hiến quân (Gambit)
Điều này cũng đúng với các khai cuộc hiến quân. Trắng có thể mạo hiểm chơi gambit vì đã có sẵn lợi thế một nước. Dĩ nhiên, Đen cũng có gambit, nhưng rủi ro cao hơn, bởi anh ta luôn đi sau.
Giải thích
Nếu Trắng hiến quân, mọi ưu thế giành được đều cộng thêm vào lợi thế đi trước. Còn nếu Đen hiến quân, phần “bồi thường” phải chia sẻ với bất lợi về lượt đi. Do đó, gambit của Đen thường mạo hiểm hơn về bản chất.
Một khai cuộc tấn công của Trắng không phải lúc nào cũng dẫn đến chiến thắng nhanh — nó thường khiến thế cờ trở nên hai lưỡi. Chỉ một sai sót nhỏ thôi cũng có thể khiến vai trò tấn công và phòng thủ đổi chỗ.
Nhận xét
“Khi tôi cầm quân Trắng, tôi thắng vì tôi là Trắng; khi tôi cầm quân Đen, tôi thắng vì tôi là Tchigorin.” — Mikhail Tchigorin
Tóm tắt
Màu quân không quyết định người thắng — chính trình độ và tâm thế của người chơi mới làm điều đó.